Trịnh Thiên Tư (Nhạc sĩ- Nhà nghiên cứu cổ nhạc)

Trịnh Thiên Tư (1906–1982), tên khai sinh là Thoại Phát, thường được gọi là Giáo Chín, là một người đa tài. Ông hoạt động trên nhiều lĩnh vực: giáo dục, âm nhạc, sáng tác, hội họa, điêu khắc và nghiên cứu cổ nhạc. Trong lịch sử cổ nhạc Nam Bộ, ông đặc biệt được nhớ đến với hai đóng góp quan trọng: chuyển bản Vọng cổ từ nhịp 2 sang nhịp 4 (có tài liệu cho là chuyển từ nhịp 8 sang nhịp 16)

Không dừng ở sáng tác hay biểu diễn, Trịnh Thiên Tư còn dành nhiều tâm sức để nghiên cứu, hệ thống hóa và ghi chép cổ nhạc thành văn bản. Sách Ca nhạc cổ điển (1962) của ông là một công trình quan trọng, trong đó có những phần dành riêng cho Vọng cổ, cách đặt lời ca và cách sử dụng bản nhạc.

THÂN THẾ VÀ HỌC VẤN

Thân thế

Trịnh Thiên Tư sinh năm Bính Ngọ 1906 tại thôn Láng Giài, nay thuộc ấp Láng Giài, xã Hòa Bình, huyện Hòa Bình, tỉnh Bạc Liêu. Thuở nhỏ ông mang tên Thoại Phát, sau đổi tên thành Thiên Tư và thường được gọi là Giáo Chín.

Ông lớn lên trong một gia đình có nền tảng Nho học và cổ nhạc. Cha ông, Trịnh Công Như, là chánh bái đình Láng Giài, một người am hiểu Nho học. Mẹ ông, bà Lê Thị Thử, là em ruột của nhạc sư Hai Khị (Lê Tài Khí), một trong những bậc kỳ tài của cổ nhạc Bạc Liêu. Chính môi trường gia đình này đã đưa Trịnh Thiên Tư đến với cả Nho học lẫn cổ nhạc từ thuở thiếu thời.

Trịnh Thiên Tư lớn lên và hoạt động ở nhiều nơi, nhưng tuổi già lại trở về quê hương. Ông mất ngày 11 tháng 9 năm 1982 tại Bạc Liêu và được thân nhân an táng tại quê nhà.

Học vấn

Từ nhỏ, Trịnh Thiên Tư được cha truyền dạy về Nho học, đồng thời học cổ nhạc từ người cậu là nhạc sư Hai Khị. Ông cũng được đến trường học tiếng Pháp. Theo lời kể của những người lớn tuổi ở Láng Giài, ông sử dụng tiếng Pháp rất giỏi.

Năm 20 tuổi, tức năm 1926, ông chính thức bắt đầu nghề dạy học. Ông từng dạy học ở nhiều nơi trong tỉnh Bạc Liêu, nhưng thời gian công tác lâu nhất là tại trường Tiểu học Nam Tỉnh Lỵ, Bạc Liêu.

SỰ NGHIỆP

Giai đoạn khởi đầu

Trước khi được biết đến rộng rãi với vai trò một nhà nghiên cứu cổ nhạc, Trịnh Thiên Tư là một nhà giáo. Trong bối cảnh những năm 1940–1950 trở về trước, sách giáo khoa, đặc biệt là tài liệu về chính tả và ngữ pháp, còn rất hiếm và cách giảng dạy giữa các thầy giáo có nhiều điểm không thống nhất. Từ thực tế đó, ông biên soạn cuốn Định luật và Thông lệ Chính tả - Văn phạm, một công trình sư phạm đáp ứng nhu cầu giảng dạy đương thời. 

Song song với nghề giáo, Trịnh Thiên Tư rất say mê cổ nhạc. Ông dành nhiều thời gian học tập dưới sự chỉ dẫn của nhạc sư Hai Khị. Việc học nhạc đối với ông không chỉ nhằm ca hay, đờn giỏi mà còn phải am hiểu nhạc lý và cấu trúc điệu thức của cổ nhạc. Vì vậy, ông tiếp tục học tập, sưu tầm và biên soạn, với mong muốn những kiến thức ấy được ghi lại thành văn bản để phục vụ nghiên cứu và giảng dạy.

Các cột mốc quan trọng

Chuyển Dạ Cổ Hoài Lang từ nhịp 2 sang nhịp 4

Một trong những đóng góp quan trọng nhất của Trịnh Thiên Tư là việc chuyển đổi bản Dạ Cổ Hoài Lang từ nhịp 2 sang nhịp 4.

Theo sách Tinh hoa Nghệ thuật Bạc Liêu, trước đây từng có những ý kiến cho rằng việc chuyển đổi này là của ông Tư Chơi hoặc Mộng Vân. Tuy nhiên, tư liệu khẳng định Trịnh Thiên Tư mới là người đầu tiên thực hiện việc chuyển Dạ cổ hoài lang sang nhịp 4. Ông hoàn thành bản nhịp 4 vài năm sau khi bản Dạ Cổ Hoài Lang của nhạc sư Cao Văn Lầu ra đời. Bản nhạc sau đó được sử dụng rộng rãi trong sân khấu cải lương Nam Bộ và trở thành cơ sở để nhiều soạn giả tiếp tục đặt lời, phát triển.

Bản nhịp 4 của Trịnh Thiên Tư về sau tiếp tục trở thành nền tảng cho những bước phát triển tiếp theo của Vọng cổ. Từ bản nhịp 4, ông Năm Nghĩa đã phát triển thành nhịp 8 với bài ca Văng Vẳng Tiếng Chuông Chùa, sau khi thu đĩa đổi tên thành Vì Tiền Lỗi Đạo.

Thành tựu

Hệ thống hóa và ghi chép cổ nhạc

Trịnh Thiên Tư không chỉ sáng tác và thực hành cổ nhạc mà còn tìm cách xây dựng phương pháp ghi chép để việc học và nghiên cứu trở nên thuận tiện hơn. Công trình tiêu biểu nhất là cuốn Ca Nhạc Cổ Điển, được ông khởi thảo từ những năm 1950 nhưng đến năm 1962 mới có điều kiện xuất bản. Tác phẩm trình bày nhiều bài bản cổ nhạc Nam Bộ, các bản nhạc mới của những nhạc sĩ Bạc Liêu, đồng thời giới thiệu một phương pháp ghi dấu nhạc bằng chữ Latin do chính ông xây dựng. Trong sách, ông dành một phần đáng kể để trình bày về Vọng cổ, bao gồm bản Vọng cổ lịch sử, cách đặt lời ca Vọng cổ, giải thích lời ca và cách sử dụng bản nhạc Vọng cổ. Như vậy, Ca Nhạc Cổ Điển không đơn thuần là một tập hợp bài bản. Đây còn là nỗ lực của Trịnh Thiên Tư trong việc ghi lại, giải thích và hệ thống hóa tri thức cổ nhạc bằng văn bản.

Sáng tác âm nhạc và lời ca

Theo yêu cầu của nhạc sư Hai Khị, các môn sinh phải tự sáng tác bài bản mới. Trịnh Thiên Tư đã sáng tác năm nhạc phẩm có cả nhạc và lời: Hận Tình (1928), Đông Mai (1929), Thu Cúc (1929), Xuân Lan (1930) và Hạ Liên (1930).

Sau đó, ông tiếp tục sáng tác hàng trăm lời ca cho các nhạc bản truyền thống và các nhạc bản mới. Một mảng đáng chú ý trong sáng tác của ông là những bài ca lịch sử, với nội dung trải dài từ thời Hồng Bàng, An Dương Vương, Hai Bà Trưng đến các triều đại và nhân vật lịch sử về sau.

Ông cũng là tác giả của bốn kịch bản cải lương: Sĩ Long Bội Ước, Tiếng Súng Bên Mồ, Miền Sơn Cước và Cô Kim Xuyến.

Hoạt động nghệ thuật đa dạng

Trịnh Thiên Tư còn hoạt động ở nhiều lĩnh vực khác ngoài cổ nhạc. Năm 1958, ông thành lập đoàn ảo thuật Đại Nam và đưa đoàn đi lưu diễn nhiều nơi. Đến năm 1960 ông giải tán đoàn và trở về Sài Gòn.

Tại Sài Gòn, ông sống bằng nghề hội họa và điêu khắc, đặc biệt thực hiện các tranh tượng, mỹ thuật trang trí cho những đoàn hát. Sau đó, ông còn mở một xưởng gạch bông mang tên Thiên Tư.

ĐỜI TƯ

Trịnh Thiên Tư kết hôn với bà Nguyễn Thị Xựng, quê Tầm Vu, Sóc Trăng. Sách Tinh hoa Nghệ thuật Bạc Liêu ghi nhận bà là người đảm đang, hỗ trợ ông trong công việc gia đình để ông có điều kiện tập trung vào nghề dạy học và sáng tác.

Ông có hai người con là Trịnh Thiên Tài và Trịnh Kim Hoàn. Trong đó, Trịnh Thiên Tài tiếp nối công việc nghệ thuật của cha, trở thành nghệ sĩ điêu khắc và trang trí sân khấu.

Đầu năm 1980, sau khi giao lại sản nghiệp cho con trai, Trịnh Thiên Tư trở về khu vực Cầu Số 2, Bạc Liêu. Đây không chỉ là nơi ông tìm về khi tuổi già mà còn là nơi ông dành những năm cuối đời để thực hiện một công việc mà ông đã ấp ủ từ lâu: ghi chép lại những hiểu biết của mình về cổ nhạc Việt Nam. 

Tại đây, ông bắt đầu biên soạn cuốn Cổ Nhạc Việt Nam, một công trình có quy mô lớn, bản thảo được cho là dày khoảng 1.000 trang và gồm nhiều chương mục về các vấn đề của cổ nhạc Việt Nam. Đáng tiếc, công trình chưa kịp xuất bản thì ông qua đời ngày 11 tháng 9 năm 1982. Trước khi mất, ông để lại di nguyện mong con cháu tạo điều kiện để Cổ nhạc Việt Nam được xuất bản.

GIẢI THƯỞNG VÀ TÔN VINH

Ngày 25 tháng 4 năm 2014, trong khuôn khổ Festival Đờn ca tài tử quốc gia lần thứ nhất tại Bạc Liêu, UBND tỉnh Bạc Liêu đã truy tặng Bằng Tuyên dương cho Trịnh Thiên Tư tại lễ khánh thành Di tích lịch sử văn hóa quốc gia Khu lưu niệm Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ và Nhạc sĩ Cao Văn Lầu, nhằm ghi nhận những đóng góp của ông đối với phong trào đờn ca tài tử và nền cổ nhạc Nam Bộ.