Lý Ngựa Ô: Thử nghiệm hoán đổi nhạc dân ca và Cải lương

1. Thử nghiệm hoán đổi nhạc của nghệ sĩ Linh Huyền: Lời Cải lương trên nền dân ca

Trong quá trình nghiên cứu hệ thống bài bản Cải lương, nghệ sĩ - soạn giả Linh Huyền đã dành nhiều năm phân tích nhịp phách, cấu trúc tiết tấu và đường nét giai điệu của các bài bản. Qua quá trình đối chiếu, chị nhận thấy 7 bài Lý tổ (khái niệm về các bản Lý cổ do chính Linh Huyền đề xuất) trong hệ thống Đờn ca tài tử và Cải lương có sự tương đồng với các làn điệu dân ca truyền thống về cấu trúc âm nhạc.
Để kiểm chứng nhận định này, Linh Huyền không chỉ dừng lại ở việc phân tích lý thuyết mà còn thực hiện một thử nghiệm âm thanh trực quan.

Trong thử nghiệm, hai không gian âm nhạc song song của bài Lý Ngựa Ô đã được dựng nên: một phiên bản mang đậm chất liệu dân ca truyền thống, một phiên bản theo phong cách Cải lương. Trên nền hai bản phối ấy, Linh Huyền trực tiếp thực hiện phép hoán đổi giữa lời và nhạc đệm — khi cất giọng Cải lương trên nền dân ca, khi lại đưa lời dân ca vào không gian Cải lương. Sự chuyển đổi qua lại ấy không chỉ là một thao tác kỹ thuật, mà trở thành một trải nghiệm thính giác sống động, giúp người nghe cảm nhận rõ ràng mức độ tương thích giữa hai hệ thống âm nhạc, vượt ra ngoài những phân tích thuần lý thuyết.

Hoạt động gần 40 năm trong lĩnh vực Cải lương, Linh Huyền vừa là nghệ sĩ - soạn giả, vừa là người giảng dạy nhiều thế hệ học trò. Chị cũng là tác giả cuốn sách Học Âm Nhạc Cải Lương, một công trình hệ thống hóa kiến thức về âm nhạc Cải lương từ góc độ thực hành và nghiên cứu.

2. Kết quả thu được từ cuộc thử nghiệm

Qua việc đặt hai bản phối cạnh nhau và tiến hành hoán đổi giữa phần lời và phần nhạc đệm, cuộc thử nghiệm ghi nhận nhiều điểm tương đồng đáng chú ý. Trước hết là sự tương thích về nhịp phách. Khi lời Cải lương được đặt trên nền nhạc dân ca, cũng như khi lời dân ca được hát trên nền nhạc Cải lương, các câu hát vẫn khớp với cấu trúc nhịp phách của phần nhạc, không xuất hiện hiện tượng xô nhịp, lệch phách hoặc sai điểm rơi của giai điệu.

Bản ký âm Lý Ngựa Ô Bắc (dân ca), trích từ sách Dân Ca Việt Nam của  Nguyên giám đốc trường Quốc gia Âm nhạc Huế - Nguyễn Hữu Ba

Bên cạnh đó là sự tương đồng về cấu trúc giai điệu và điệu thức. Mặc dù hai bản phối mang hai màu sắc biểu đạt khác nhau, một bên đậm chất dân ca, một bên mang ngôn ngữ âm nhạc Cải lương, nhưng khi thực hiện phép hoán đổi, đường nét giai điệu vẫn giữ được tính liên kết và không làm phá vỡ cấu trúc âm nhạc của bài bản. Kết quả thử nghiệm trên bài Lý Ngựa Ô cho thấy hai phiên bản có độ tương thích cao về nhịp phách, cấu trúc giai điệu và điệu thức. Đây là một góc nhìn đáng tham khảo, đồng thời gợi mở hướng tiếp cận mới khi tìm hiểu mối quan hệ giữa các bài Lý tổ và các làn điệu dân ca.

Một bản lời của Lý Ngựa Ô Bắc (Cải lương),  trích từ sách học Âm Nhạc Cải Lương  của nghệ sĩ - soạn giả Linh Huyền

3. Từ kết luận của Linh Huyền: Lời giải nào cho nguồn gốc "7 bài Lý Tổ"?

Từ kết quả quan sát trên bài Lý Ngựa Ô, Linh Huyền đưa ra một giả thuyết nghiên cứu: Theo chị, các bài Lý tổ trong hệ thống Đờn ca tài tử và Cải lương có thể đã được các bậc tiền nhân, các vị tổ nghề tiếp thu và phát triển từ chính những làn điệu dân ca được lưu truyền trong đời sống dân gian. Việc kế thừa chất liệu âm nhạc dân gian, sau đó hệ thống hóa thành các bài bản mang tính bác học hơn, là một khả năng lịch sử đáng để tiếp tục tìm hiểu.
Linh Huyền cũng nhấn mạnh rằng những kết quả được trình bày trong thử nghiệm không nhằm đưa ra một kết luận lịch sử mang tính khẳng định. Đây là những quan sát được hình thành từ quá trình nghiên cứu, đối chiếu và thực nghiệm của cá nhân.
Việc công bố thử nghiệm này nhằm bổ sung thêm một góc nhìn tham khảo để các nhà nghiên cứu, giới chuyên môn và những người yêu Cải lương cùng trao đổi, đối chứng, qua đó từng bước làm sáng tỏ hơn lịch sử hình thành của hệ thống các bài Lý tổ cũng như nền âm nhạc Cải lương Nam Bộ (Nam phần).