LƯ HÒA NGHĨA (Nghệ sĩ - Soạn giả)

Lư Hòa Nghĩa (thường được biết đến với nghệ danh Năm Nghĩa), sinh năm 1911 (Tân Hợi) và mất ngày 5 tháng 12 năm 1959 (nhằm mùng 6 tháng 11 năm Kỷ Hợi). Ông là một nghệ sĩ Cải lương, soạn giả và bầu gánh nổi tiếng. Tên tuổi của ông gắn liền với dấu mốc phổ biến bản Vọng cổ nhịp 8 ra công chúng qua bộ dĩa hát Vì tiền lỗi đạo (1938), đồng thời là người cùng bà Bầu Thơ sáng lập và dẫn dắt đoàn Cải lương Thanh Minh trở thành đại bang hàng đầu của sân khấu cải lương Nam Bộ.

THÂN THẾ VÀ HỌC VẤN

Thân thế

Lư Hòa Nghĩa sinh năm Tân Hợi (1911) tại Xóm Mới, Bạc Liêu (nay thuộc Phường 3, thành phố Bạc Liêu) trong một gia đình khá giả có dòng họ lâu đời tại địa phương. Cha ông là Lư Văn Bửu (tên riêng là Thành), nguyên là thầy giáo tại trường làng Vĩnh Lợi; mẹ là bà Nguyễn Thị Nghiệp. Trong gia đình gồm 13 người con, ông là người con thứ ba, tên thật là Hiền. Về sau, ông lấy nghệ danh Năm Nghĩa theo cách gọi thứ bậc của người vợ đầu (cô Năm Đặng) và gắn bó với tên gọi này trong suốt sự nghiệp nghệ thuật.

Học vấn

Lư Hòa Nghĩa theo học bộ môn đờn ca tài tử với nhạc sư Nguyệt Chiếu tại Bạc Liêu. Sau 5 năm học tập, ông nắm vững cả kỹ thuật ca lẫn đờn. Trong thời kỳ này, ông kết giao cùng nhạc sĩ Cao Văn Lầu và thường xuyên thực hành hòa tấu, dợt đờn ca cùng nhau.

SỰ NGHIỆP

Giai đoạn khởi đầu

Sau quá trình rèn luyện đờn ca tài tử, Lư Hòa Nghĩa nghiên cứu việc phát triển bản Vọng cổ nhịp 2  sang hình thức nhịp dài hơn nhằm tăng dung lượng câu hát và thay đổi chữ đờn. 

Theo ghi nhận từ sách Tinh hoa nghệ thuật Bạc Liêu (NXB Văn hóa Thông tin, 2014, tr. 181–183) sau một đêm hòa tấu cùng nhạc sĩ Cao Văn Lầu vào năm 1934, Lư Hòa Nghĩa lưu lại nhà một người bạn; gần sáng, nghe tiếng chuông từ chùa Vĩnh Phước An, ông hoàn tất 20 câu ca theo khuôn nhịp 8 cho bài Văng Vẳng Tiếng Chuông Chùa. Cuối năm 1934, bài hát được ông trình diễn ra mắt tại Tu Muối (Bạc Liêu) trước hội đồng nghệ sĩ danh tiếng của địa phương và nhận được sự đồng thuận cao.

Năm 1938, tác phẩm được thu âm vào bộ dĩa 78 vòng của hãng dĩa Asia (Sài Gòn) dưới nhan đề chính thức Vì Tiền Lỗi Đạo. Giọng ca trầm ấm và lối nhấn nhá, sáng tạo thêm tiếng luyến láy "hơ, hơ..." cuối câu của ông đã tạo nên tiếng vang lớn từ Nam chí Bắc, đưa bảhn Vọng cổ nhịp 8 phổ biến sâu rộng trong đời sống.

Các cột mốc quan trọng

• Thập niên 1940: Bước vào hoạt động sân khấu Cải lương chuyên nghiệp, tham gia biểu diễn trong các gánh hát Hậu Tấn, Thanh Long, Năm Phối, Trần Đắc, Hữu Thành, Bầu Bút.

• 1948: Sáng lập đoàn Cải lương Thanh Minh.

• 1951: Thành lập đoàn hát Thanh Minh Năm Nghĩa (tiền thân đoàn Thanh Minh – Thanh Nga) cùng bà Nguyễn Thị Thơ (Bầu Thơ), quy tụ dàn đào kép và nhạc sĩ tên tuổi thời bấy giờ.

• Trước 1954: Đề xuất thành lập Tiểu ban soạn giả trực thuộc Hội Nghệ sĩ nhằm bảo vệ quyền tác giả và nâng cao chất lượng biên soạn kịch bản; ông đảm nhiệm vai trò Cố vấn trong ban điều hành.

​Ban điều hành Tiểu ban được thống nhất thành lập bao gồm:

• ​Cố vấn: Lư Hòa Nghĩa, Lê Long Vân, Lê Thọ Xuân, Thuần Phong, Huỳnh Năng Nhiêu.

• ​Trưởng ban: Nguyễn Thành Châu.

• ​Phó trưởng ban: Bùi Đức Tịnh, Văn Trình.

• ​Thư ký: Viễn Châu.

• ​Thủ quỹ: Hoàng Kinh.

• 1953 – 1956: Tham gia sáng tác các kịch bản cải lương trình diễn trên sân khấu, tiêu biểu gồm Chén Cơm Đỏ Thành (1953), Thấy Cái Tổng Bồi (1954), Tiếng Trống Hòa Bình (1954) và Anh Hùng Trên Thiết Mã (1956)

Thành tựu

• Đóng góp cho âm nhạc dân tộc: Là danh ca có công lao hàng đầu đưa bản Vọng cổ nhịp 8 từ không gian đờn ca tài tử thâm nhập sâu rộng vào thị trường băng dĩa và sân khấu Cải lương.

• Xây dựng đoàn hát: Cùng bà Bầu Thơ phát triển đoàn Cải lương Thanh Minh – Thanh Nga thành một trong những đại bang cải lương có quy mô và ảnh hưởng hàng đầu tại Nam Bộ.

• Đóng góp thể chế nghệ thuật: Tiên phong thúc đẩy việc công nhận và bảo hộ bản quyền kịch bản cho đội ngũ soạn giả sân khấu cải lương.

• Đào tạo thế hệ kế thừa: Phát hiện và định hướng diễn xuất sân khấu ban đầu cho các nghệ sĩ Thanh Nga và Lư Bảo Quốc.

Đời tư

Hôn nhân:

• Người vợ đầu của ông là cô Năm Đặng, đào hát Cải lương. Hai người chung sống một thời gian rồi chia tay do không có con.

• Năm 1948, ông kết hôn với bà Nguyễn Thị Thơ (Bầu Thơ). Hai người đồng hành xây dựng đoàn hát và có 5 người con chung: Lư Bảo Quốc, Chí Bình, Ánh Đào, Ánh Mai và Chí Tiên.

Gia đình và hậu duệ:

• Ông là cha dượng của nghệ sĩ Thanh Nga (con riêng của bà Bầu Thơ, về sống cùng ông từ năm 6 tuổi). Ông trực tiếp đặt nghệ danh Thanh Nga và cùng nhạc sư Út Trong hướng dẫn những bước đi đầu tiên trong nghề hát cho cô.

• Trong gia đình, hai người con của ông là Thanh Nga và Lư Bảo Quốc sau này đều trở thành những nghệ sĩ xuất sắc của sân khấu và từng đoạt huy chương vàng giải Thanh Tâm.

Qua đời

Ông mất vào đêm mùng 6 tháng 11 năm Kỷ Hợi (ngày 5 tháng 12 năm 1959) tại Sài Gòn sau một cơn bạo bệnh, hưởng thọ 48 tuổi, trong lúc đoàn Cải lương Thanh Minh đang lưu diễn vở Người Vợ Không Bao Giờ Cười (của soạn giả Kiên Giang)

GIẢI THƯỞNG VÀ TÔN VINH

Năm 2014, ông được Ủy ban Nhân dân tỉnh Bạc Liêu truy tặng Bằng Tuyên Dương nhằm ghi nhận công lao đóng góp to lớn cho nền âm nhạc dân tộc, nhân dịp lễ Khánh thành Khu lưu niệm nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ và Nhạc sĩ Cao Văn Lầu (trong khuôn khổ Festival Đờn ca tài tử quốc gia lần thứ nhất.)