Vì sao có bản ký âm một bài bản Cải lương mà vẫn chưa chắc ca đúng ?
Khám phá sự khác biệt cốt lõi giữa ký âm phương Tây và âm nhạc cổ truyền Việt Nam, giải mã lý do vì sao đọc đúng cung đàn vẫn chưa chắc ca "đúng" Cải lương.
1.Có bản ký âm rồi thì ai cũng ca được?
Với nhiều người, câu trả lời có lẽ là “đương nhiên.”
Mục đích của ký âm là ghi lại âm nhạc. Khi một giai điệu được chuyển thành các ký hiệu, người học có thể đọc được cao độ, trường độ, tiết tấu và tái hiện lại tác phẩm. Đây cũng là nền tảng giúp âm nhạc phương Tây lan tỏa mạnh mẽ trên toàn thế giới.
Một bản nhạc được viết ở châu Âu hàng trăm năm trước vẫn có thể được trình diễn ở bất kỳ quốc gia nào. Chỉ cần đọc được bản ký âm, người biểu diễn đã có thể tiếp cận phần lớn thông tin cần thiết để chơi hoặc hát tác phẩm đó.
Tuy nhiên, với nhạc cổ truyền Việt Nam nói chung và âm nhạc Cải lương nói riêng, bản ký âm chưa phải là tất cả. Có những trường hợp người biểu diễn đọc được Hò, Xự, Xang, Xê, Cống nhưng vẫn chưa chắc ca đúng “Hơi” bài bản. Tại sao?
Khi bản ký âm vẫn “thiếu thiếu?”
Hãy thử nhìn vào ví dụ Điệu Ăn Xin dưới hai hình thức ký âm:
- Ký âm phương Tây với các nốt Đồ, Rê, Mi…
- Ký âm cổ truyền với hệ thống Hò, Xự, Xang, Xê, Cống
Dù được ghi bằng hình thức nào, bản ký âm cũng chỉ phản ánh một phần của bài bản. Người đọc có thể nhận biết giai điệu, nhịp điệu hoặc một số thông số âm nhạc cơ bản, nhưng như vậy vẫn chưa đủ để ca một câu Cải lương cho thật đúng màu sắc.
Trong bản ký âm nốt nhạc Tây của Điệu Ăn Xin, có dòng ghi chú “buồn, than oán,” đây chính là phần chú thích tạo nên màu sắc của điệu ca này, và cũng chính là điều mà bản ký âm khó ghi lại.
Đối với người học Cải lương, việc đọc được các cung đàn thôi chưa đủ. Họ cần phải nắm rõ cách vận hành của điệu thức và hơi thì mới ca đúng màu sắc của bài bản. Hơn thế nữa, nếu một bài bản được sử dụng trong những bối cảnh, tâm lý nhân vật khác nhau, màu sắc và cách ca cũng sẽ khác nhau. Vì vậy mới có chuyện hai người cùng nhìn vào một bản ký âm, cùng hát đúng các cung đàn nhưng kết quả lại rất khác nhau. Một người vừa cất giọng lên đã nghe ra “đúng” Cải lương, người còn lại tuy không sai cung đàn nào nhưng vẫn tạo cảm giác “thiếu thiếu một cái gì đó!”
3.Rào cản tiếp cận hay bảo toàn bản sắc?
Ngày nay, hệ thống Hò, Xự, Xang, Xê, Cống đã có thể được chuyển đổi sang ký âm phương Tây để phục vụ công tác nghiên cứu, giảng dạy và bảo tồn. Đây là một bước tiến giúp âm nhạc Cải lương đến gần hơn với đại chúng?
Tuy nhiên, không phải mọi giá trị của bài bản đều có thể được chuyển tải trọn vẹn qua ký âm.
Liệu những yếu tố không thể ghi lại hoàn toàn trên bản ký âm có đang khiến âm nhạc Cải lương trở nên khó tiếp cận hơn với công chúng và bạn bè quốc tế? Hay ngược lại, chính chúng đang trở thành một lớp "mật mã văn hóa," giúp nghệ thuật Cải lương giữ được bản sắc riêng giữa một thế giới phẳng?
Mời quý độc giả để lại ý kiến ở phần bình luận. Biết đâu từ những góc nhìn khác nhau, chúng ta sẽ có thêm một cách hiểu mới về giá trị của di sản này.
