Lời giới thiệu

Trong quá trình nghiên cứu và phục dựng di sản Cải lương, vẫn còn nhiều vấn đề chưa có sự thống nhất giữa các nhà nghiên cứu,  nghệ nhân và giới thực hành. Với mong muốn tạo nên một không gian trao đổi học thuật mở, Bảo tàng Cải lương Nam Bộ xin giới thiệu bài viết "Bảy bài Lý tổ trong âm nhạc Cải lương" của tác giả, nghệ sĩ - soạn giả Linh Huyền. Đây là công trình nghiên cứu và góc nhìn học thuật của cá nhân tác giả. Nội dung bài viết nhằm gợi mở hướng tiếp cận, khuyến khích đối thoại và trao đổi chuyên môn.

Bảo tàng trân trọng chào đón các bài viết nghiên cứu, ý kiến phản biện, tư liệu và những góc nhìn khác từ các nhà nghiên cứu, nghệ sĩ, nghệ nhân và quý độc giả để cùng góp phần làm sáng tỏ những vấn đề trong lịch sử và âm nhạc Cải lương.

Bảy bài Lý Tổ trong âm nhạc Cải lương

Khi nói đến “Âm nhạc Cải lương”, giới chuyên môn thường có câu truyền miệng: “Nhứt Lý, Nhì Ngâm, Tam Nam, Tứ Oán”. Còn “Âm nhạc Tài tử” thì: “Ba Nam, Sáu Bắc, Bảy Bài, Bốn Oán”. Rồi những câu nói truyền khẩu này cũng được ghi chép lại trong nhiều sách và tài liệu chuyên môn mà các bậc tiền bối để lại cho môn sinh của mình như: Tìm Hiểu Âm Nhạc Cải lương (Đắc Nhẫn), Âm Nhạc Đờn Ca Tài Tử (Nhì Tấn), Âm Giai Trong Âm Nhạc Cải lương (Út Trong)... Tức là, muốn trở thành người hát chuyên nghiệp trong âm nhạc Cải lương thì người học phải kinh qua và xử lý niêm luật, hơi ca một cách điệu nghệ qua Nhứt Lý, Nhì Ngâm, Tam Nam, Tứ Oán.

“Cải lương ra đời năm 1917 đến 1922 là chí chót” (Vương Hồng Sển). Vậy “Nhứt Lý” được nói ở đây là tất cả những bài lý dân ca được ra đời theo suốt chiều dài hình thành lịch sử lập quốc của nước Việt hay sao?

Lý dân ca, tức những câu ca, điệu lý được dân gian truyền tụng, ca ngâm, hát xướng trong đời sống hằng ngày, nên rất thông dụng, phổ biến, dễ dãi; thường được ca theo cấu trúc nhịp một, phách 4/4, nên không cần phải giữ đúng niêm luật câu cấp điệu, trung điệu hay quảng điệu theo nhịp nội, ngoại, hoán pháp như trong âm nhạc Cải lương. Vậy thì “Nhứt Lý” trong âm nhạc Cải lương, nếu dễ dãi,  thì làm sao được đặt thành mục tiêu rèn luyện cho những người muốn trở thành nghệ sĩ Cải lương?

Trăn trở, suy nghĩ, tìm tòi, trải nghiệm suốt gần 40 năm trường, Linh Huyền tìm ra được trong hàng trăm giai điệu quen thuộc của  những bài Cải lương có những bản như: Lý Con Sáo, Thập Tình, Ngựa Ô Nam, Ngựa Ô Bắc, Lý Giao Duyên, Chuồn Chuồn, Cao Phi, với cấu trúc câu trung điệu của âm nhạc Cải lương trùng chỉ số nhịp với bảy bài dân ca theo thứ tự tương đồng như: Lý Con Sáo (Huế), Lý Nam Xang, Lý Bắc, Lý Bắn Cung, Lý Trống Quân, Lý Ru Con, Lý Đèn Cù.

Tìm được điểm chung, Linh Huyền đã bắt đầu phân tích, đo đạc, hoán đổi, dựng cung, đảo quảng cho từng cặp bài luận. Đặc biệt, bảy bài lý này, với cấu trúc nhịp tư, nội ngoại phân minh, lối gài nhịp đề ba được quyền thăng, gián các cung Liu, Xang, Xê và lối giãn tiết tấu ở cuối ô nhịp, trước khi song lang báo dứt bài. Đặc biệt hơn, trong tổng số chỉ nhịp của mỗi bài trong bảy bài lý tổ này, người ca được quyền chuyển hơi Bắc, Ai, Xuân, Hạ, Oán ở mỗi “Lái” (*) câu (ít nhứt là một lái và nhiều nhứt là hai lái), miễn sao trước khi tiết tấu giãn, báo hết bài, phải trả âm nhạc về với điệu thức và “Hơi” (**) ban đầu của bài.

Sau quá trình nghiên cứu, cuối cùng Linh Huyền tìm được cặp bài đầu tiên trùng khớp từ tiết tấu, ô nhịp, chầu, mô đến hơi điệu một cách không ngờ, đó là bài “Lý Bắc” trong dân ca, tức “Ngựa Ô Bắc” trong Cải lương. Từ đó, Linh Huyền mạnh dạn gắn thêm chữ "Lý" nói riêng vào trước bài Ngựa Ô Bắc trong bài bản Cải lương, thành ra: “Lý Ngựa Ô Bắc”, và cho sáu bài còn lại nói chung trong cuốn sách Học Âm Nhạc Cải Lương do NXB Tổng hợp cho ra mắt bạn đọc năm 2026.

Tương tự, những bài lý dân ca kể trên cũng sẽ được công bố từng cặp như: Lý Con Sáo (Huế) – Lý Con Sáo (Cải lương); Lý Ru Con – Lý Giao Dươn/Duyên (Cải lương); Lý Nam Xang – Lý Ngựa Ô Nam (Cải lương); Lý Bắn Cung – Lý Thập Tình; Lý Trống Quân – Lý Cao Phi (Cải lương); Lý Đèn Cù – Lý Chuồn Chuồn (Cải lương), khi sự thể nghiệm công trình nghiên cứu bảy bài lý tổ này thành công!

Hẹn quý mộ điệu một ngày không xa, chúng ta sẽ cùng nhau chiêm ngưỡng và thảo luận chuyện con gà có trước hay cái trứng có  trước đầy thú vị này!

Xin cúi đầu tri ân những nhạc sư đã làm nên sự hoán đổi tuyệt vời này mà đến nay hậu sinh vẫn chưa tìm ra danh tánh!

(*) Lái: tức độ dài của âm nhạc, trị giá bằng 4 trường canh, tức 4 ô nhịp.
(**) Hơi: tức là cái mùi, cái vị, cái màu sắc trong âm nhạc.

Spoleto, 26/07/2026
Linh Huyền

Bảo tàng Cải lương Nam Bộ trân trọng mời quý độc giả chia sẻ góc nhìn, nhận xét hoặc những tư liệu liên quan đến nội dung bài viết ngay tại phần bình luận bên dưới. Đồng thời, Bảo tàng cũng trân trọng đón nhận các bài nghiên cứu, bài luận, tư liệu hoặc đề xuất chủ đề thảo luận về nghệ thuật cải lương Nam Bộ qua địa chỉ email: [email protected].